O Johannie Danielu Pucklitzu i jego muzyce 

O Johannie Danielu Pucklitzu wiemy bardzo niewiele. Kompozytor urodził się w Gdańsku w 1705 roku (ochrzczony w kościele św. Jana 29 października), gdzie także zmarł w 1774 roku (pogrzeb odbył się 11 stycznia także w kościele św. Jana). Był synem muzyka miejskiego i piszczka wieżowego (Turmpfeiffer) Daniela Pucklitza i Marii Valentiny Pohl, mężem Racheli i ojcem czwórki dzieci. O jego wykształceniu nie wiemy nic, ale prawdopodobnie pierwszych lekcji muzyki udzielał mu ojciec, a następnie Maximilian Dietrich Freislich (kapelmistrz kościoła mariackiego w latach 1699–1731). Od 1731 roku był członkiem-instrumentalistą Kapeli Mariackiej pod kierownictwem kolejnego kapelmistrza – Johanna Balthasara Christiana Freislicha, a od 1740 roku również muzykiem Rady Miejskiej jako tenor i instrumentalista, a od 1752 roku już tylko jako instrumentalista. Ostatecznie pod koniec życia, od 1759 roku do swojej śmierci, był zatrudniony jako piwniczny w Dworze Artusa. 

W latach 1745–1758 Pucklitz organizował liczne koncerty publiczne w domu muzyka kapeli Rady Miejskiej Johanna Carla Braunitza, w Domu Angielskim oraz w swoim własnym, na których prezentował muzykę wokalną i instrumentalną oraz własne oratoria.

Tajemniczym faktem jest zachowana spora, głównie sakralna twórczość Pucklitza, ze względu na fakt, iż monopol na komponowanie w Gdańsku w tym czasie posiadał Kapelmistrz Kościoła Mariackiego. Z ponad 80 znanych przed drugą wojną światową utworów Pucklitza do dzisiaj zachowały się rękopisy 61 kompozycji (jedna zapisana dwa razy), które autor wraz z rękopisami kompozycji innych kompozytorów przekazał w testamencie kościołowi św. Jana. W 1905 roku manuskrypty przekazano do zbiorów Biblioteki Miejskiej (Danziger Stadtbibliotek), obecnie Biblioteki Gdańskiej Polskiej Akademii Nauk. Są to nieomal wyłącznie utwory religijne: pięć mszy w typie missa brevis, trzy oratoria oraz kantaty z niemieckimi tekstami, określone niekiedy jako motety, koncerty lub arie.

Utwory jego autorstwa charakteryzują się oryginalnym językiem muzycznym poprzez wyrazistą, ekspresyjną narrację i niekonwencjonalną kolorystykę brzmień. Zaskakujące przebiegi melodyczne, harmoniczne, rytmiczne i dynamiczne wzbogacane są brzmieniami charakterystycznych i rzadkich instrumentów, takich jak violetty, flety proste, oboje d’amore, rogi da caccia, bombard (rodzaj fagotu), szklana harfa czy Harfa Dawida, a także przez pełne brzmienie organowe włącznie z grą pedałową. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na niebagatelny element tej muzyki – ze względu na wyżej wymienione cechy wszystkie partie solowe, zarówno wokalne, jak i instrumentalne wymagają nie lada umiejętności technicznych i muzycznych, jakby kompozytora kompletnie nie obchodził poziom trudności, tylko sama idea muzyczna, konsekwentnie przeprowadzony pomysł. To pośrednio wskazuje na wysoki poziom muzyków działających w tym czasie w Gdańsku, z którymi współpracował Pucklitz.

Pięć kantat Johanna Daniela Pucklitza, które przedstawiamy w trakcie drugiego koncertu z cyklu Amor Artis została skomponowana na okres między Objawieniem Pańskim a Wielkim Postem oraz czas pokuty. Przedpoście z łacińskiego Tempus Septuagesimæ czyli czas Siedemdziesiątnicy to okres liturgiczny w kościele katolickim i niektórych denominacjach protestanckich, jak np. luteranizm obejmujący Niedzielę Siedemdziesiątnicy (Dominica Septuagesimae), Niedzielę Sześćdziesiątnicy (Dominica Sexagesimae) oraz Niedzielę Pięćdziesiątnicy (Dominica Quinquagesimae). Niedziele te przypadają kolejno w siódmym, szóstym i piątym dziesiątku dni przed Niedzielą Wielkanocną, a okres 70 dni nawiązuje bezpośrednio do okresu 70 lat niewoli babilońskiej. 

Tekst kantaty Nimm was dein ist PL-GD Ms Joh. 243 na Niedzielę Siedemdziesiątnicy nawiązuje do sceny ewangelickiej z przypowieści o właścicielu i pracownikach, którzy nie zgadzają się na taką samą zapłatę dla tych, którzy przepracowali cały dzień i tych, którzy przepracowali tylko godzinę. Tekst nawołuje do pogodzenia się z wolą Bożą, bo ta zgoda jest największym skarbem człowieka. Kompozytor już na początku kantaty wskazuje na postać Jezusa vel Boga Ojca symbolizowanej przez bas. Nie rozpoczyna więc tradycyjnie chóralnie, ale arią solową. W drugiej basowej arii poprzez formę tanecznej siciliany nawiązuje do sielskiej wiejskiej atmosfery symbolizującej tekst „Zadowolenie kładzie dusze na łożu różanej rozkoszy…”.

Druga kantata Wohl dem, der mit Lust PL-GD Ms Joh. 232 została napisana na Niedzielę Sześćdziesiątnicy i ma dodatkowy tytuł  von dem rechten Gebrauch des Wortes Gottes – o właściwym używaniu Słowa Bożego. Choć zbudowana jest z sześciu części, rozmiarami nie przekracza standardowej oprawy muzycznej nabożeństwa luterańskiego. Rozpoczyna się pięknym czterogłosowym opracowaniem chorału protestanckiego, w którym tekst wychwala tego, kto „…z radością i ochotą podąża za prawem Najwyższego…”. W następującym po nim recytatywie i fugacie tekst jednak gani tych co tylko słyszą, a nie czynią. Kompozytor w wysublimowany sposób przedstawia tekst: „Bądźcie wykonawcami Słowa, a nie tylko słuchaczami, abyście samych siebie nie zwiedli” stosując formę fugata, czyli imitacji podążającej za tematem-Duxem, czyli Panem, a jednocześnie sam ten temat kształtuje w taki sposób, że jego zakończenie jest harmonicznie otwarte, sugerując brak pewności, co do prawidłowości drogi, którą podąża kolejny głos. Dopiero, gdy wszystkie głosy powtarzają temat unisono, a następnie w technice nota contra notam harmonia wyjaśnia się, ten muzyczny komentarz wskazuje, że musimy podążać wspólną drogą, aby dojść do celu. W arii altowej do słów „Zetrzyjcie haniebne plamy, które objawia Słowo Boże. Krew Chrystusa
jest dobra do ich zgładzenia…” widzimy cały kunszt kompozytorski Pucklitza. Praktycznie każde słowo zostało w jakiś sposób zobrazowane muzycznie, a opis tych zabiegów daleko przekraczałby ramy tej rozprawki, dość powiedzieć, że zastosowanie oboju obbligato w arii altowej co do zasady ma za zadanie wprowadzać łagodną śpiewną atmosferę, tutaj jednak zawiłości melodyczne i zróżnicowanie rytmiczne wprowadzają raczej niepokój i swoisty „brud”, którego „zmywaniem” zajmuje się alcista.

Kolejne dwie kantaty napisane zostały na ostatnią niedzielę przedpościa – Niedzielę Pięćdziesiątnicy (nie mylić z Pięćdziesiątnicą po Wielkiejnocy, czyli świętem Zesłania Ducha Świętego), zwaną Estomihi od łacińskich słów Psalmu 71: „Esto mihi Deum protectorem …” tj.: ‘Bądź mi skałą schronienia, Boże…”. Obie są przykładem, w jak bardzo zróżnicowany i nieszablonowy sposób Pucklitz podchodził do tekstu i powtarzalnych uroczystości okraszając ją za każdym razem zupełnie innym obrazem muzycznym. Pierwsza z kantat na niedzielę Estomihi – Höchster Priester der du dich PL-GD Ms Joh.242 z podtytułem Die Aufopfrung Sein Selbst / O poświęceniu samego siebie ma zgoła bardzo intymny charakter. Charakterystyczny jest skład zespołu, w którym brakuje skrzypiec, za to pojawiają się dwie altówki, dwa oboje d’amore oraz dwa flety traverso, pojawia się nawet trąbka in E, a wszyscy mają grać przez większość czasu z tłumikami. W warstwie wokalnej kompozytor zaplanował trzygłosowość – brakuje altu. Jednak pośród tego kameralnego i pastelowego brzmienia „wybucha” aria tenorowa do tekstu „Zabijcie złe pożądliwości, przyłóżcie śmiało nóż! Niech grzechy nie znajdują u was łaski. Bez litości! Trzeba je zniszczyć”. W istocie w muzyce dzieją się rzeczy bezkompromisowe, głównie za sprawą skontrastowanych rytmów, które na różnych poziomach realizują poszczególne instrumenty, w tym wirtuozowsko poprowadzona partia traverso.

Forma drugiej z tych kantat już w tytule sugeruje coś nowego – Concerto Befiehl dem Herrn deine Wege. PL-GD Ms Joh. 244. Rzeczywiście nie tylko forma jest rozbudowana, także instrumentarium nadaje nowego kolorytu, bo oprócz standardowych skrzypiec, altówki, basso continuo (NB. z wiolonczelą obbligato), pojawia się instrument zgoła niezwykły – Violino piccolo, czyli małe skrzypeczki strojone o tercję wyżej od standardowych. To nie zmienia w diametralny sposób rodzaju brzmienia, ale kolosalnie zmienia barwę zespołu, na dodatek, partia tego instrumentu jest dość wirtuozowska. Pierwsza część kantaty jest podwójna, najpierw słyszymy dostojną instrumentalną symfonię, czyli tytułowe Concerto z solową partią skrzypeczek, a po niej następuje szybka fuga w tempie allabreve z niezwykłym jak na czas powstania ukształtowaniem tematu do słów: Powierz Panu swoją drogę i zaufaj Mu – On sam będzie działał. Otóż sam temat nie tylko operuje chromatyką, która barwi, ale również taką, która zdecydowanie moduluje, a na samym początku tej „drogi przez mękę”, bez wyraźnego kierunku w szczegółach, za to z bardzo dobrze zarysowanym kształtem ogólnym każe skakać o septymę wielką… to tak jakby związać komuś oczy, kazać mu skoczyć w przepaść, a potem prowadzić po meandrach życia. Tak więc pojedynczy głos praktycznie nie jest w stanie samodzielnie określić kierunku, w którym zmierza, ale…gdy wszyscy zaczną podążać ściśle za tematem, czyli tak, jak jest to w fudze naturalne, okazuje się, że ta skomplikowana struktura nabiera klarownego harmonicznego kształtu, a kierunek jej rozwoju staje się powoli coraz bardziej wyraźny. To jedno z najbardziej niezwykłych i subtelnych muzycznych przedstawień działania bożego w ludzkim życiu, jakie znajdziemy w europejskiej muzyce barokowej…Również aria środkowa w tej kantacie jest skonstruowana w niestandardowy sposób, bo nie tylko solowemu tenorowi kompozytor przeciwstawił trzy inne głosy każąc im śpiewać zharmonizowany chorał oparty na melodii Jesu, meine Freude, ale w partiach instrumentalnych mamy dodatkowo przeciwstawienie duetu skrzypeczek i wiolonczeli reszcie instrumentów, które muzycznie bardzo szczegółowo, czasem wręcz onomatopeicznie komentują tekst poszczególnych wersetów chorału.

Ostatnia z kantat, które przedstawimy na koncercie ma charakter pokutny, ale źródłem jej powstania były starania Pucklitza dotyczące pozyskania zatrudnienia w kościele św. Bartłomieja w Gdańsku. Być może tutaj należy szukać przyczyny jej niezwykle rozbudowanej formy. Kantata składa się aż z 10 części, w których kompozytor pokazuje swój kunszt w różnych formach – w pierwszej części czterogłosowe fugato zakończone pięciogłosowym chorałem, w którym czterogłosowy chór jest w kontrapunkcie do cantus firmus melodii śpiewanej przez solistę. Trzecia część to klasyczna tenorowa aria da capo, trochę w stylu telemannowskim z powracającym orkiestrowym ritornello, w części szóstej natomiast mamy klasyczne dla Pucklitza przekomponowanie, w którym każde słowo przybiera muzyczny kształt – afekt, a ich zmienność w obrębie jednej arii przybiera niemal operowy kształt. 

Muzyka Johanna Daniela Pucklitza nieustannie zaskakuje, również nas jako wykonawców. Choć operuje językiem muzycznym charakterystycznym dla stylu barokowego, sentymentalnego, galant i rokoko, robi to w bardzo oryginalny, autorski sposób, który jest bardzo rozpoznawalny. Przedstawione na tej płycie kompozycje z pewnością znajdą zainteresowanie współczesnego odbiorcy, a nas zachęcają do dalszego zgłębiania tajników jego kompozytorskiego rzemiosła, co będziemy przedstawiać w kolejnych nagraniach.